Слайд 2
![ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ - ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ HOCA](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-1.jpg)
ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ
АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ - ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ
HOCA AHMET YESEVI
ULUSLARARASI
TURK-KAZAK UNIVERSITESI
Медицина факультеті
Слайд 3
![МАҚСАТЫ Балалардағы жүйке ауруларын зерттеудің негізгі тәсілдерін анықтау. Анықталған тәсілдерді](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-2.jpg)
МАҚСАТЫ
Балалардағы жүйке ауруларын зерттеудің негізгі тәсілдерін анықтау. Анықталған тәсілдерді практикада қолдана
білу. Зерттеу тәсілдерінің тиімді жақтарын бағалай отырып, дұрыс диагноз қоя білу.
Слайд 4
![ЖОСПАР: І. Кіріспе Балалардың жүйке ауруларындағы анықтау керек болатын белгілер](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-3.jpg)
ЖОСПАР:
І. Кіріспе
Балалардың жүйке ауруларындағы анықтау керек болатын белгілер
ІІ.
Негізгі бөлім
Балалардың жүйке ауруларын зерттеудің негізгі тәсілдері:
Люмбальды пункция
Краниография
Спондилография
Бас миының және жұлынның рентгенологиялық тексерулері
Миелография
Пневмоэнцефалография
Церебральды ангиография
Компьютерлік томография
ІІІ. Қорытынды
І V . Пайдаланылған әдебиеттер
Слайд 5
![КІРІСПЕ Балалардағы жүйке жүйесіндегі бұзылыстардың көріністері түрлі жағдайда көрінуі мүмкін.](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-4.jpg)
КІРІСПЕ
Балалардағы жүйке жүйесіндегі бұзылыстардың көріністері түрлі жағдайда көрінуі мүмкін.
Олардың ішінде
жиі кездесетіндері:
аффективті -респираторлы талмалар
сөйлеу қабілетінің бұзылуы
ұйқының бұзылуы
ашушаңдық
қозғыштық
Слайд 6
![Жүйке жүйесін зерттеу тәсілдері Балалардағы жүйке жүйесінің жағдайын және оның](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-5.jpg)
Жүйке жүйесін зерттеу тәсілдері
Балалардағы жүйке жүйесінің жағдайын және оның дамуын
анықтау үшін педиатр анасынан сұрастыру арқылы және шағымдарға байланысты анықтайды.
Қарау барысында назар аударатын жағдайлар:
Белсенді қозғалысына
Бұлшықет тонусына
Шартсыз рефлекстерге
Патологиялық неврологиялық белгілерге
Слайд 7
![Қарау барысы Жаңа туылған нәрестені қарау барысында сәбидің басының формасына,](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-6.jpg)
Қарау барысы
Жаңа туылған нәрестені қарау барысында сәбидің басының формасына, терінің
және басының түсіне назар аударады. Жасы үлкен балаларды қарау барысында оның қоршаған ортадағы әр түрлі жағдайларға реакциясы және оны қабылдауына, яғни бала ол жағдайды қалай қабылдайтынын байқау керек. Мысалы, апатия, қорқыныш, қозғыш реакция түрінде. Сонымен қатар баланың көңіл-күйіне, мимикасына, қылықтарына назар аударылады.
Слайд 8
![Сәбидің мазасыздануы немесе айқайлауы Қарау кезінде сәбидің қоршаған ортаға реакциясы](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-7.jpg)
Сәбидің мазасыздануы немесе айқайлауы
Қарау кезінде сәбидің қоршаған ортаға
реакциясы түрінде айқайлау кездеседі. Дені сау сәбидің айқайы адекватты түрде қарнының ашуына, тактильді немесе ауырсыну сезімдерге, дымқыл киімге байланысты болуы мүмкін. Яғни сәбидің жағдайы жасалғаннан кейін ол тынышталады. Ал науқас сәбидің айқайы күші және модуляциясы бойынша өзгере береді. Әлсіз айқай немесе сәбидің мазасыздануының болмауы дәрігердің қауіптенуіне мүмкіндік бермейді.
Слайд 9
![Қозған күйдегі өте қатты айқайдың болуы субарахноидальды қан құйылу немесе](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-8.jpg)
Қозған күйдегі өте қатты айқайдың болуы субарахноидальды қан құйылу немесе бассүйекішілік
қысымның жоғарылауына байланысты болуы мүмкін. Яғни, сәбидің айқайының ерекшеліктері түрлі ауруларды диагностикалауға мүмкіндік береді, мысалы, Даун синдромы, мысық айқайы синдромы
Слайд 10
![Қозғалу белсенділігі Қозғалу белсенділігін тексеру сәбидің сыртқы көрінісіне қарап бағаланады.](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-9.jpg)
Қозғалу белсенділігі
Қозғалу белсенділігін тексеру сәбидің сыртқы көрінісіне қарап бағаланады.
Дені сау сәбидің қозғалу белсенділігі аяқ қолдары қозғалмалы, иіле алады, қолдың саусақтарының жұмыла алуы көрінеді.
Жаңа туған сәбиде температуралық және ауырсыну сезімдеріне реакция болады.
Слайд 11
![Төменгі температураға яғни суыққа реакциясы қозғалу белсенділігінің төмендеуімен, иектің қалтырауымен,](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-10.jpg)
Төменгі температураға яғни суыққа реакциясы қозғалу белсенділігінің төмендеуімен, иектің қалтырауымен, жылауымен,
тері түсінің мрамор тәріздес өзгеруімен көрінеді.
Ал жоғары температурада яғни ыстыққа
реакциясы ретсіз
қимылдардың көбеюімен көрінеді.
Слайд 12
![Бұлшықетінің тонусы Жаңа туған сәбилерде бүгілулердің физиологиялық гипертонусы кездеседі, яғни](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-11.jpg)
Бұлшықетінің тонусы
Жаңа туған сәбилерде бүгілулердің физиологиялық гипертонусы кездеседі, яғни пассивті
иілу кезінде проксимальды және дистальды шеткі бөлімдердің қиындауымен анықталады. 2,5-3,5 айға дейін гипертонус сақталады, ал кейіннен қалыптыға ауысады.
Бұлшықет тонусының төмендеуі хромосомды және тұқым қуалайтын ауруларда кездеседі, мысалы, Даун синдромында, фенилкетонурия, миопатияларда.
Бұлшықет тонусының жоғарылауы субарахноидальды қан құйылу кезінде, іріңді менингитте, энцефалопатияларда, ОЖЖ –нің зақымдалуына әкелетін жатырішілік инфекцияларда кездеседі.
Бұлшықет тонусының жоғарылауымен қатар кейбір бұлшықеттердің дистониясы да болады.
Слайд 13
![. Рефлекстердің тексерілуі Сәбидің өмірінің алғашқы айларында туа біткен шартсыз](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-12.jpg)
.
Рефлекстердің тексерілуі
Сәбидің өмірінің алғашқы айларында туа біткен шартсыз рефлекстерді
тексеруімен басталады.
Емшек жасындағы сәбидің негізгі шартсыз рефлекстерін 2 топқа бөлуге болады:
Сегментарлық қозғалыстық автоматизм
Сегментастылық позотоникалық автоматизм
Слайд 14
![Шартсыз рефлекстерді тексеруді бағалауда ескеретін жағдайлар: Шартсыз рефлекстердің болуы немесе](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-13.jpg)
Шартсыз рефлекстерді тексеруді бағалауда ескеретін жағдайлар:
Шартсыз рефлекстердің болуы немесе
анықталмауы
Қабылдау уақыты
Жауаптың күші сәбидің жасына сай болуы
Слайд 15
![БАЛАЛАРДАҒЫ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ АУРУЛАРЫН ТЕКСЕРУДІҢ НЕГІЗГІ ТӘСІЛДЕРІ Люмбальды пункция Краниография](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-14.jpg)
БАЛАЛАРДАҒЫ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІНІҢ АУРУЛАРЫН ТЕКСЕРУДІҢ НЕГІЗГІ ТӘСІЛДЕРІ
Люмбальды пункция
Краниография
Спондилография
Бас
миының және жұлынның рентгенологиялық тексерулері
Миелография
Пневмоэнцефалография
Церебральды ангиография
Компьютерлік томография
Ультрадыбыстық нейросонография
Электроэнцефалография
Реоэнцефалография
Бастың қантамырларының допплерографиясы
Электромиография
Слайд 16
![ЛЮМБАЛЬДЫ ПУНКЦИЯ Пункционды ине омыртқа өсінділерінің арасына енгізіледі, балаларда 3см](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-15.jpg)
ЛЮМБАЛЬДЫ ПУНКЦИЯ
Пункционды ине омыртқа өсінділерінің арасына енгізіледі, балаларда 3см
тереңдікке дейін салынады. Зерттеу үшін ликвордың 3-5-10мл мөлшерін алады. Егер қысым қалыпты болса, ликвор тамшымен ағады, жоғары қысымда қатты күшпен ағады.
Пункция кезінде сұйықтықтың қысымын дәрігер миллиметрлік су бағанасымен өлшеп отырады. Пункция жасау үшін сәбиді бір қырымен жатқызады.
Слайд 17
![Пункция жасалып болған соң сәбиді палатаға жатқызады. Бірнеше сағат бойы](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-16.jpg)
Пункция жасалып болған соң сәбиді палатаға жатқызады. Бірнеше сағат бойы сәби
ішімен жатуы керек. 1-2 күнге төсек режимі тағайындалады.
Пункциядан кейін науқастарда бас ауыруы болады.
Слайд 18
![ПУНКЦИЯ ЖАСАУ ҮШІН ҚАЖЕТ ИНЕЛЕР](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-17.jpg)
ПУНКЦИЯ ЖАСАУ ҮШІН ҚАЖЕТ ИНЕЛЕР
Слайд 19
![Ликворды алу үшін жасалатын люмбальды пункция](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-18.jpg)
Ликворды алу үшін жасалатын люмбальды пункция
Слайд 20
![Науқастың отырған және жатқан қалпында](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-19.jpg)
Науқастың отырған және жатқан қалпында
Слайд 21
![](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-20.jpg)
Слайд 22
![ЦЕРЕБРОСПИНАЛЬДЫ СҰЙЫҚТЫҚТЫҢ КӨРСЕТКІШТЕРІ](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-21.jpg)
ЦЕРЕБРОСПИНАЛЬДЫ СҰЙЫҚТЫҚТЫҢ КӨРСЕТКІШТЕРІ
Слайд 23
![2004,2006,2008,2010,2011жылдардағы люмбальды пункция әдісін қолданған науқастардың диаграммалық көрсеткіші 2004 2006 2008 2010 2011 балалар Ересектер](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-22.jpg)
2004,2006,2008,2010,2011жылдардағы люмбальды пункция әдісін қолданған науқастардың диаграммалық көрсеткіші
2004 2006 2008
2010 2011
балалар
Ересектер
Слайд 24
![Бассүйекішілік қысымның жоғарылауы бар науқастардың көрсеткіштері, люмбальды пункция арқылы анықталған](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-23.jpg)
Бассүйекішілік қысымның жоғарылауы бар науқастардың көрсеткіштері, люмбальды пункция арқылы анықталған
Слайд 25
![Бассүйегінің және омыртқаның рентгеноло-гиялық зерттеулері Балалардың орталық жүйке жүйесінің кейбір](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-24.jpg)
Бассүйегінің және омыртқаның рентгеноло-гиялық
зерттеулері
Балалардың орталық жүйке жүйесінің кейбір ауруларында
бассүйегінің және омыртқаның рентгенологиялық зерттеу әдісі кеңінен қолданылады.
Әрине сәби рентгенологиялық ауыртпалықты сезінуі мүмкін. Сәбидің қауіпсіздігі үшін қажет болатын дозаларда зерттеу жүргізіледі, сонымен қатар қауіпсіздік шараларын да ескеру қажет.
Слайд 26
![Краниография – бассүйегінің рентгено-графиясы Краниография – бассүйекішілік қысымның жоғарылауының алғашқы](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-25.jpg)
Краниография – бассүйегінің рентгено-графиясы
Краниография – бассүйекішілік қысымның жоғарылауының алғашқы
белгілерін, сондай-ақ сәбилердегі бассүйегінің тігістерін анықтауға және бағалауға мүмкіндік береді.
Бассүйегінің рентгенографиясы гидроцефалия, микроцефалия, краниостенозға күдік болғанда, бас миының ісігінде, бассүйегінің жарақатында немесе бассүйегінің сынуларында тағайындалады.
Слайд 27
![Спондилография –омыртқаны зерттеудің рентгенография-лық тәсілі Бұл әдіс омыртқаның және жұлын](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-26.jpg)
Спондилография –омыртқаны зерттеудің рентгенография-лық тәсілі
Бұл әдіс омыртқаның және жұлын
миының түрлі бұзылыстарын анықтау үшін қолданылады. Рентгендік суреттерді омыртқаның мойындық, кеуделік, бел- сегізкөздік бөлімдеріне жасалады. Омыртқаның жағдайын дұрыс бағалау үшін рентгендік көріністерді түрлі проекцияларда жасайды: тік, қиғаш және қырымен.
Слайд 28
![ӨҢЕШТІҢ ЖӘНЕ АСҚАЗАННЫҢ РЕНТГЕНОСКОПИЯСЫ ГЭРА- кезінде асқазан ішіндегі барий өңешке](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-27.jpg)
ӨҢЕШТІҢ ЖӘНЕ АСҚАЗАННЫҢ РЕНТГЕНОСКОПИЯСЫ
ГЭРА- кезінде асқазан ішіндегі барий өңешке кері
оралады және рефлюкс-эзофагит белгілері анықталады: өңеш қуысының кеңуі, контурының тегіс еместігі, перистальтикасының баяулауы.
Слайд 29
![Миелография әдісі Миелография әдісінде контрастты зат жұлынның қатты қабығына енгізіледі,](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-28.jpg)
Миелография
әдісі
Миелография әдісінде контрастты зат жұлынның қатты қабығына енгізіледі,
яғни жұлынның субдуральды аймағына. Алайда жұлынның өзіне еш тиіспейді.
Слайд 30
![ПНЕВМОЭНЦЕФАЛОГРАФИЯ Пневмоэнцефалографияда жұлынның субарахноидальды аймағына ауа жіберіледі. Пневмоэнцефалограммада субарахноидальды аймақ](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-29.jpg)
ПНЕВМОЭНЦЕФАЛОГРАФИЯ
Пневмоэнцефалографияда жұлынның субарахноидальды аймағына ауа жіберіледі.
Пневмоэнцефалограммада субарахноидальды аймақ
және бас миының қарыншалық жүйесі жақсы көрінеді.
Слайд 31
![Церебральды ангиография Церебральды ангиография – бұл ми қантамырларын зерттеудің ерекше](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-30.jpg)
Церебральды ангиография
Церебральды ангиография – бұл ми қантамырларын зерттеудің ерекше әдісі.
Бассүйегінің рентгенограммасы ұйқы және омырқалық артерияларға арнайы контрастты затты енгізгеннен кейін жасалады. Бассүйегінің ангиограммасында дәрігер мидың қантамырлық өрімдерін анық көреді.
Слайд 32
![Компьютерлік томография. Бұл техникалық прогресстің жаңа жетістігі. Мидың құрылымын және](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-31.jpg)
Компьютерлік томография.
Бұл техникалық прогресстің жаңа жетістігі. Мидың құрылымын және бассүйегінің сүйектерін
зерттеу үшін рентгендік сәулелердің жаңа компьютерлік өңдеуден өткен әдісі. Яғни бұл әдіс мидың әр кесіндісінің көрінісін нақты көруге мүмкіндік береді.
Слайд 33
![](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-32.jpg)
Слайд 34
![Ультрады-быстық нейросоно-графия әдісі Бұл әдісті сәбиге туылған кезеңнен бастап қолдануға](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-33.jpg)
Ультрады-быстық нейросоно-графия әдісі
Бұл әдісті сәбиге туылған кезеңнен бастап қолдануға болады.
Бұл ультрадыбысты қолдану арқылы жүзеге асырылады.
Ісіктерді, босану кезінде болатын бас миының дислокациясын және қысылуын анықтауда қолданылады. Сонымен қатар қан құйылудың түрлерін және бас миының инфарктын анықтауға мүмкіндік береді.
Нейросонографияның диагностикалық сферасына сондай-ақ орталық жүйке жүйесінің даму ақауларын анықтауға көмектеседі. Мәселен:
Микроцефалия
Краниостеноз
Мидың дамуының аномалиялары
Слайд 35
![ЭЛЕКТРОЭНЦЕФАЛОГРАФИЯ Электроэнцефалография (гр. «энцефалос» — ми, «графо» — жазамын) —](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-34.jpg)
ЭЛЕКТРОЭНЦЕФАЛОГРАФИЯ
Электроэнцефалография (гр. «энцефалос» — ми, «графо» — жазамын) — бас миын
зерттеудің функциональды әдісі, яғни бас миы графикалық түрде суреттеледі және оның потенциалдары тіркеледі. ЭЭГ-да бақылау арқылы эпилепсияның диагностикасы және оны емдеу принципі жүргізіледі.
Слайд 36
![Бұл әдіс қауіпсіз, ешқандай ауырсыну сезімінсіз, тиімді, орындалуы оңай.](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-35.jpg)
Бұл әдіс қауіпсіз, ешқандай ауырсыну сезімінсіз, тиімді, орындалуы оңай.
Слайд 37
![РЕОЭНЦЕФАЛОГРАФИЯ Реоэнцефалография ( гр. «реос» — ағын, «энцефалос» — ми,](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-36.jpg)
РЕОЭНЦЕФАЛОГРАФИЯ
Реоэнцефалография ( гр. «реос» — ағын, «энцефалос» — ми, «графо» —
жазамын). Реоэнцефалографияда бас миының қуысындағы қанның ағысын, оның айналымын бағаланады. Бұл әдіс артериалды және венозды қанайналымының бұзылыстарын анықтауға мүмкіндік береді.
Слайд 38
![Допплеро-графия Соңғы екі мыңжылдықта бас миының қантамырларының ауруларын зерттеу үшін](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-37.jpg)
Допплеро-графия
Соңғы екі мыңжылдықта бас миының қантамырларының ауруларын зерттеу үшін допплерография әдісі
қолданылады. Яғни Допплер эффектін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Жаңа туылған сәбилерде бұл әдісті сәбидің ұйықтауы кезінде, тамақтан 1 сағаттан кейін жүргізіледі.
Слайд 39
![Электромиография Электромиография ( гр. «мио» — бұлшықет, «графо» — жазамын)](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-38.jpg)
Электромиография
Электромиография ( гр. «мио» — бұлшықет, «графо» — жазамын) бұлшықет-жүйкелік аурулары бар
науқастарды және жұлынның, перифериялық нервтердің зақымдануын анықтау үшін қажет. ЭМГ негізінде бұлшықет талшықтарында туындайтын электрлік потенциалдарды зерттеу жатыр.
Слайд 40
![Қорытынды Жүйке жүйесінде бұзылыс байқалған балаларда кездесетін аурулардың алдын алу мақсатында әдістерді тиімді қолдану.](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-39.jpg)
Қорытынды
Жүйке жүйесінде бұзылыс байқалған балаларда кездесетін аурулардың алдын алу мақсатында
әдістерді тиімді қолдану.
Слайд 41
![Сұрақтар Балалардағы жүйке жүйесіндегі бұзылыстар қандай көрініспен көрінеді ?](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-40.jpg)
Сұрақтар
Балалардағы жүйке жүйесіндегі бұзылыстар қандай көрініспен көрінеді ?
Слайд 42
![Балалардағы жүйке жүйесін тексеру әдістері?](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-41.jpg)
Балалардағы жүйке жүйесін тексеру әдістері?
Слайд 43
![Лумбальды пункция дегеніміз не?](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-42.jpg)
Лумбальды пункция дегеніміз не?
Слайд 44
![Доплерография әдісі қандай әдіс?](/_ipx/f_webp&q_80&fit_contain&s_1440x1080/imagesDir/jpg/403558/slide-43.jpg)
Доплерография әдісі қандай әдіс?